Centiyane kökü(Gentiana lutea)

Yoresel adları: Sarı gentiyan, sivri koku, defne yezit, centiyan, guşadotu.

Bitki ozellikleri: Genellikle 1700 metreden yuksek dağlık bolgelerde yetişir. Ulkemizde ender rastlanan bir bitkidir. Bilinçsizce toplandığı için, ulkemizde olduğu gibi, Avrupa ulkelerinde de soyu tukenmek uzeredir. Bu nedenle, orneğin Almanyada koruma altına alınmış, toplanması kesinlikle yasaklanmıştır.

100-110 cm yukseklikte, çok yıllık, otsu bir bitkidir. Guzel sarı çiçeklerini ancak yıllar sonra oluşturabilir. Temmuz-eylul aylarında çiçeklenir. Silindir biçiminde parçalardan oluşan kok, 20-30 cm uzunluğa ulaşır. Genellikle kireçli topraklarda yetişir.

Bileşim: Acı maddeler(ozellikle gentiopikrin ve yakın geçmişte bulunan amarogentin), az miktarda tanen, uçucu yağ, şeker ve musilaj.

Toplama ve hazırlama: Şifalı bitki satıcılarından temin edilmeye çalışılmalıdır. Yurt dışından temin edilmesi doğru olur.

Kullanım alanları ve biçimleri: Oteki acı madde gruplarından başlıca ayrıcalığı, içerdiği tanen maddesinin etkisiz kalacak kadar az ve acı maddelerin en acısı olarak bilinen amarogentin maddesinin en yoğun etkiye sahip olmasıdır. Bu ozelliklerinden oturu, sindirim sistemi hastalıklarını, sistemde hiçbir rahatsızlığa yol açmadan tedavi edebilen başlıca bitkilerden biri olarak kabul edilir. Oncelikle, sindirim için gerekli mide salgılarını arttırarak, iştahsızlığa yol açan sindirim yetersizliğinin ve şişkinliğin nedenlerini ortadan kaldırır. Ama yuksek miktarda mide asidi salgılanmasından kaynaklanan mide ve onikiparmakbağırsağı ulserlerinde kullanılmamalıdır. Centiyane çayı ile, safrakesesi salgıları da olumlu yonde etkilenebilir. Bitkinin içerdiği acı maddeler, once ağız mukozası ile temas ettiğinde, sonra da organizma tarafından emildiğinde, iyileştirici refleksleri başlatır. Ayrıca, dolaşım sistemini uyarıcı etkiye sahip olduğu da bilinir.
Centiyane çayı: Yarım tatlı kaşığı ince kıyılmış kok, 1 bardak suda 4-5 dakika hafif ısıda kaynatılır, suzulur ve tatlandırılmadan içilir. Çay, yemeklerden once, sıcakken içilmelidir. Bitki çayının içerdiği acı maddeler ve az miktarda tanen bazı bunyeleri rahatsız edebilir. Bu durumda, acı maddelerin etkisini azaltacak ve tanen maddesini tumuyle devre dışı bırakacak bir demleme biçimi uygulamak gerekir. Soğuk suda demleme biçimidir bu. Aynı miktarda ince kıyılmış kok 1 bardak suya eklenir, 7-8 saat bekletilir, suzulur ve ılıklaştırılarak içilir. Tatlandırmaya çalışılmamalıdır, çunku tatlandırılması mumkun değildir.

Yan etkiler: Onerilen dozajlara uyulduğunda, bilinen hiçbir yan etkisi yoktur. Ama çok yuksek kan basıncından şikayetçi olanların, mide ve onikiparmakbağırsağı ulseri çekenlerin ve hamilelerin kullanmaması doğru olur. Ayrıca, çok ender olmakla birlikte, acı madde droglarına karşı alerjisi olanların ve kullanım sonrası baş ağrısı çekenlerin bu tur acı madde droglarından uzak durmaları onerilir